In memoriam Krzysztof Penderecki: veel meer dan een filmcomponist

Op zondag 29 maart overleed de Poolse componist, dirigent en muziekpedagoog Krzysztof Penderecki. Hij werd 86. Penderecki behoort tot de meest gevierde en gerenommeerde componisten ter wereld en hij was bovendien een nationale held in Polen. Het Poolse ministerie van Cultuur noemde hem in een tweet "een van de grootste Poolse musici en een wereldautoriteit in de hedendaagse muziek".
In memoriam Krzysztof Penderecki: veel meer dan een filmcomponist © Isopix / Omar Marques

De exposure aan een groot filmpubliek legt een componist geen windeieren. Krzysztof Penderecki dankt zijn bekendheid dan ook vooral aan het gebruik van zijn muziek in cultfilms als 'The Exorcist' van William Friedkin, 'The Shining' van Stanley Kubrick, 'Shutter Island' van Martin Scorsese of 'Wild at heart' van David Lynch. Ook voor de serie 'Twin Peaks' (video) koos Lynch muziek van Penderecki uit. Vorig jaar kreeg de Poolse componist nog een carrièreprijs op de World Soundtrack Awards van Film Fest Gent. Een hele verdienste, maar Penderecki reduceren tot filmcomponist, zoals heel wat krantenkoppen naar aanleiding van zijn overlijden suggereren, doet de man echt oneer aan.

Ongewone klanken en geluidsbanden

Ongewone klanken en geluidsbanden © Isopix / Omar Marques

Penderecki maakte een hele evolutie door, van Poolse avant-garde naar postromantiek en hedendaagse elektronica. Zijn muziek begon experimenteel. Met collega's als Henryk Gorecki en de oudere Witold Lutoslawski behoorde Penderecki tot een vroege lichting 'moderne Polen' die hun opwachting maakten op Warschauer Herbst, het grootse festival voor hedendaagse muziek in Polen, dat ook aansluiting zocht bij de West-Europese avant-garde. Penderecki debuteerde er in 1959 met 'Strophen' en 'Uit de Psalmen Davids', vocaal-instrumentaal werk waarin dissonantie en het geloof al hand in hand gingen. Hij liet instrumenten op bijzondere manieren bespelen, liet ook ongewone klanken horen en zette ook geluidsbanden in.

Video: Penderecki, Strophen

Terugkeer naar tonaliteit en klassieke vormen

Terugkeer naar tonaliteit en klassieke vormen © Isopix / Leonardo Muñoz

Maar Penderecki ging al snel een meer conventionele toer op. Onder het motto "Je kunt niet je leven lang een avant-gardist blijven", werd zijn muziek vanaf zijn 'Lukas Passie' (1966) meer beschrijvend en decoratief. Toen hij rond 1970 ook nog eens teruggreep naar oude tonale middelen en klassieke muziekvormen als de symfonie, keerde de avant-garde hem definitief de rug toe. En vice versa. Zijn latere werk, zoals zijn 'Pools Requiem' (1980-1984), wordt dan weer post-romantisch genoemd.

Video: 'Lukas Passie' (1966), integraal, met partituur

Polystilist of opportunist?

Polystilist of opportunist? © Epa

Eigenlijk is zijn werk, ondanks de stijlevolutie, al vanaf het prille begin altijd polystilistisch geweest. Wat erop neerkomt dat het doel - vaak de uitdrukking van een levensbeschouwelijke idee - de middelen heiligt. Collega's namen hem dat niet in dank af: volgens hen was Penderecki gewoon een opportunist. Zo doopte hij bv. een strijkerswerk uit 1960, opgebouwd uit krijsende klankblokken dat oorspronkelijk de titel 8'37" meekreeg, om tot  'klaagzang' of 'Threnos' voor de slachtoffers van Hiroshima'. Pas onder die titel werd het werk wereldberoemd en geldt het sindsdien als één van de standaardwerken binnen de nieuwe muziek. Een marketingstunt avant-la lettre? Het legde hem alvast geen windeieren.

Olympische Spelen en hedendaagse elektronica

Olympische Spelen en hedendaagse elektronica © Epa

Penderecki was ook ontzettend productief. Hij schreef maar liefst 8 symfonieën, 4 opera's, heel wat werk voor strijkorkest, concerti, cantates en ook bijzonder veel koorcomposities. In 1972 componeerde Penderecki ook muziek voor de openingsceremonie van de Olympische Spelen in München. In 2011 trad Penderecki op met Jonny Greenwood van Radiohead en met de Britse elektronicapionier Aphex Twin, die hun interpretaties brachten van werk van de Poolse componist.

Meest gedecoreerde en gelauwerde componist ter wereld

Meest gedecoreerde en gelauwerde componist ter wereld © Epa

Krzysztof Penderecki is zowat de meest gedecoreerde componist ter wereld. Negen landen verleenden hem een ridderorde en hij kreeg maar liefst 22 eredoctoraten, waaronder ook een van de universiteit van Leuven. Zijn prijzenkast puilde uit: hij won onder andere in 1968 de Prix Italia voor zijn 'Dies Irae' ter nagedachtenis van de slachtoffers van Auschwitz. In 1998 werd hij Foreign Honorary Member of the American Academy of Arts and Letters. In 2004 won hij de Praemium Imperiale voor muziek in Tokio (foto) en in 2005 kreeg hij de hoogste Poolse onderscheiding: de Orde van de Witte Adelaar. Hij werd ook bekroond met vier Grammy's en in september 2019 kreeg hij de Lifetime Achievement Award op de World Soundtrack Awards van Film Fest Gent. Collega-componist Dirk Brossé ging die bij hem thuis in Krakau afleveren, want hij was toen al te ziek om naar Gent te komen. (zie video)

Opdrachtgevers uit heel de wereld stonden dan ook in rijen aan te schuiven. Tot in Chili, Qatar en Nieuw-Zeeland werd Penderecki op hulde onthaald, vaak in samenhang met evenementen die hij zelf dirigeerde. Festivals te zijner ere waren er tot rond zijn 80ste en 85ste nog in Polen, China, Zuid-Korea, Armenië, Duitsland, Hongarije en de VS.

Muziek als eerbetoon en politiek-religieuze aspiraties

Muziek als eerbetoon en politiek-religieuze aspiraties © https://www.youtube.com/watch?v=zz2zVj-thUc

Overal ter wereld werd Penderecki in de schijnwerpers en in de bloemetjes gezet, maar hijzelf was ook niet gespeend van enige herdenkingsijver en politiek-religieuze aspiraties. Volgens Penderecki kon hij daar met zijn Poolse achtergrond ook niet omheen.

Tijdens de jaren van communistische overheersing in Polen schreef hij al religieuze muziek, wat tegelijk ook een politiek statement was. De communisten zagen religie immers het liefst van de aardbol verdwijnen en waren daardoor in een onophoudelijke machtsstrijd met de Kerk verwikkeld. Penderecki's 'Pools Requiem' is eveneens doordrongen van een politieke, historische betekenis. Het 'Lacrimosa' (1980) componeerde hij op verzoek van Lech Walesa - het boegbeeld van de Solidariteitsbeweging - ter herdenking van het bloedige neerslaan van de arbeidersprotesten in Gdansk. Daarbij kwamen in 1970 tientallen mensen om en vielen meer dan duizend gewonden. Het 'Agnus Dei' (1981) schreef hij dan weer voor de begrafenis van kardinaal Stefan Wyszynski. En het 'Libera me' (1984) is opgedragen aan de duizenden Polen die door het Sovjetleger in 1940 in Katyn zijn vermoord. Dat de communistische autoriteiten met dergelijke politiek geladen opdrachten niet blij waren, spreekt voor zich.

Voor 'Jeruzalem 3000 jaar' ontstond in 1996-97 een Zevende symfonie. Een pianoconcert wijdde Penderecki aan de slachtoffers van 11 september 2001 in Amerika. Een 'Ciaconna in memoriam Johannes Paulus II' kwam er bij na de dood van de Poolse paus in 2005. Bij een herdenking van de Eerste Wereldoorlog ging in 2014 onder de noemer '100 Voices for Peace' zijn 'Dies Illa' in première in de Brusselse Basiliek van Koekelberg, met 1300 koorzangers van over heel de wereld en een live verbinding naar het Internationaal Ruimtestation ISS met een vredesboodschap van de Duitse astronaut Alexander Gerst. In Armenië anno 2015 eerde Penderecki's 'Derde psalm' ('Talrijk zijn mijn belagers') anderhalf miljoen slachtoffers van de genocide honderd jaar eerder.

Video: repetitie '100 Voices for Peace', Basiliek van Koekelberg, Klarafestival 2014

Carrièreprijs op Film Fest Gent

Carrièreprijs op Film Fest Gent © Film Fest Gent

"De film heeft avant-gardecomponist Krzysztof Penderecki wereldberoemd gemaakt. Film en muziek werden vanuit verschillende inspiratiebronnen één en verrijkten elkaar", zo staat te lezen op de website van Film Fest Gent. Precies daarom kreeg Penderecki vorig jaar een Lifetime Achievement Award van de World Soundtrack Academy. "Grenzen heeft hij verlegd, de pas overleden wereldvermaarde Poolse componist Krzysztof Penderecki. Vooreerst die bij zichzelf, en daarna meer dan eens tussen twee kunstvormen: de muziek en de film. Hijzelf en gelijkaardige grootheden zoals Stanley Kubrick, Martin Scorsese, Andrzej Wajda brachten die samen en het nieuwe geheel kreeg een hogere spirituele dimensie of dook in de krochten van het menselijke onderbewuste."

"Penderecki is één van de meest markante componisten uit de recente muziekgeschiedenis. Zijn muziek heeft die geschiedenis een andere richting gegeven. Ik heb het genoegen gehad hem persoonlijk te mogen leren kennen. Een warm, openminded en integer man wiens muziek steeds een onuitwisbare indruk nalaat," zei Dirk Brossé, componist en dirigent van Brussels Philharmonic die het werk van Penderecki vorig jaar op Film Fest Gent uitvoerde.

Bronnen: De Volkskrant, VRT, Klara, Trouw, Film Fest Gent en Alicja Gescinska over Penderecki in 'Thuis in muziek'

Lees ook:
Krzysztof Penderecki, de componist die vele grenzen verlegde

Luister naar de muziek van Krzysztof Penderecki in je favoriete streaming-apps met eindeloze mobiele data, dankzij Epic Beats.

Video: 'Polymorphia', met beeldfragmenten uit 'The Shining' van Stanley Kubrick, uitgevoerd tijdens de World Soundtrack Awards van Film Fest Gent in 2019

Music Maestro

Willy geeft Belgische artiesten duwtje in de rug

Het zijn geen fijne tijden voor artiesten, zeker niet nu alle massa-evenementen gedurende deze zomer zijn afgezegd. Radiozender Willy steunt artiesten al vanaf het begin van de coronacrisis en lanceer

Proximus Pickx Live bij je thuis – Elke avond om 21u: een exclusief concert (25 – 29 mei)

Het bedrijfsleven komt stilaan op gang, en shoppen behoort ook opnieuw tot de mogelijkheden maar het coronavirus maakt het nog altijd onmogelijk om live een concert bij te wonen. Proximus doet daarom

AB Canapé: de Schotse synthpop van Chvrches

Het openbare leven komt stelselmatig weer op gang. De lockdownmaatregelen worden beetje per beetje versoepeld. Het zal echter nog even duren vooraleer we ergens opnieuw een live concert kunnen meepikk

AB Canapé: sidder en beef dankzij de intense post-metal van Amenra

Nu de lockdownmaatregelen beetje per beetje worden versoepeld, komt het normale leven stelselmatig weer op gang. Het zal echter nog even duren vooraleer we ergens opnieuw een live concert kunnen meepi

AB Canapé: fleurige flamenco met Rodrigo y Gabriela

Het openbare leven komt stelselmatig weer op gang. De lockdownmaatregelen worden beetje per beetje versoepeld. Het zal echter nog even duren vooraleer we ergens opnieuw een live concert kunnen meepikk

'Topickx of the week' - Dena haalt de innerlijke gothic van stal

In de gloednieuwe Proximus Pickx-reeks 'Topickx of the week' zet comédienne Dena Vahdani elke week haar tanden in de wereld van de showbizz. In de tweede aflevering duikt de Brusselse in haar eigen ve

Klara biedt alternatief voor Koningin Elisabethwedstrijd

De laatste week van mei had normaal gezien de finale van de Koningin Elisabethwedstrijd voor piano moeten plaatsvinden. Omwille van de coronacrisis is de prestigieuze internationale muziekwedstrijd ec

Canvas brengt het mooiste van de Koningin Elisabethwedstrijd

Net als bij zoveel andere culturele evenementen heeft de coronacrisis er voor gezorgd dat de Koningin Elisabethwedstrijd 2020 voor piano dit jaar niet heeft kunnen plaatsvinden. Canvas wil de muziekli

AB Canapé: de kleurrijke Americana van Calexico

Het openbare leven komt stelselmatig weer op gang. De lockdownmaatregelen worden beetje per beetje versoepeld. Het zal echter nog even duren vooraleer we ergens opnieuw een live concert kunnen meepikk

AB Canapé: de wereldbekende 'onbekenden' van Unknown Mortal Orchestra

Het leven komt stelselmatig weer op gang. De lockdownmaatregelen worden beetje per beetje versoepeld. Het zal echter nog even duren vooraleer we ergens opnieuw een live concert kunnen meepikken. Om de

AB Canapé: Suarez, exotische schat van eigen bodem

Door het coronavirus moeten we allemaal in ons kot blijven. Om de pijn wat te verzachten en om de tijd te vullen, kan je dankzij AB Canapé concerten herbekijken vanuit je zetel. Deze concerten worden

AB Canapé: de instrumentale duizendpoot Xavier Rudd

Het leven komt stelselmatig weer op gang. De lockdownmaatregelen worden beetje per beetje versoepeld. Het zal echter nog even duren vooraleer we ergens opnieuw een live concert kunnen meepikken. Om de

Sport in de kijker

One day, one goal: Eden Hazard krijgt het stade Vélodrome stil

Voordat hij het mooie weer maakte bij Chelsea en Real Madrid, excelleerde Eden Hazard bij Lille. De Rode Duivel ontsteeg met zijn natuurtalent al snel de Ligue 1. Op 4 maart 2011 liet hij een staaltje

De ultieme elf van de Rode Duivels: de linkermiddenvelder

In de zesde aflevering in onze zoektocht naar het ultieme elftal van de Rode Duivels laten we je opnieuw kiezen uit een viertal kandidaten voor de felbegeerde positie van linkermiddenvelder.

One day, one goal: Kompany knalt City richting de titel

Vincent Kompany heeft gedurende de afgelopen 11 jaar in Engeland naam en faam gemaakt als één van de beste verdedigers ter wereld. Met Manchester City heeft hij meerdere malen op beslissende momenten

Tour de France: 10 klassementsrenners om naar uit te kijken

De wielerfans hebben opnieuw iets om naar uit te kijken!

Fratsen fnuiken tennistalent Nick Kyrgios

In de nieuwste aflevering van onze rubriek 'Enfants terribles' zoomen we in op Nick Kyrgios. De nog steeds maar 25-jarige tennisser draait al 7 jaar mee op het ATP-circuit, waarin hij vooral met zijn

Lance Armstrong: "Of ik kanker kreeg door dopinggebruik? Ik zeg niet 'neen'"

Zondagavond 24 mei ging de tweedelige ESPN-documentaire "Lance" in première. De documentaire, die in totaal 3 uur en 20 min in beslag neemt, overspant de jeugd, opmars en neergang van de voormalige 7-

On this day: de spectaculaire remontada van Liverpool in de CL-finale

Een van de meest sensationele en beklijvende Champions League-finales sinds het ontstaan van het kampioenenbal was ongetwijfeld die tussen AC Milan en Liverpool in 2005. Een verslag in geuren en kleur

One day, one goal: de sensationele afstandslob van Florenzi

16 september 2015, een half uur na de aftrap van AS Roma’s eerste groepswedstrijd in de Champions League. Rechtsback Alessandro Florenzi loopt langs de rechterflank over de middellijn. Hij kijkt een p

On this day: het inktzwarte afscheid van een Liverpool-boegbeeld

Na een carrière van 17 jaar, met 710 wedstrijdoptredens en 186 goals op de teller, nam heel Liverpool op 24 mei 2015 afscheid van een kind van het huis: Steven Gerrard. Als 'scouser' pur sang, geboren

One day, one goal: Daniel Van Buyten zet Rode Duivels op weg naar WK 2002

Daniel Van Buyten stond tijdens zijn carrière bekend om zijn lange manen en zijn sterke kopspel. Met een van zijn karakteristieke kopballen zette hij in 2001 de Rode Duivels definitief op weg naar het

On this day: de laatste dans van een balvirtuoos in Camp Nou

Na 24 jaar onder dak bij FC Barcelona betrad oude rot Xavi Hernandez op 23 mei 2015 een laatste keer de heilige grasmat van Camp Nou. Het was de allerlaatste thuismatch van de sierlijke balvirtuoos in

Hoe Borussia Mönchengladbach en Bayer Leverkusen Dortmund en Bayern het vuur aan de schenen leggen

Dit weekend staat met Borussia Mönchengladbach - Bayer Leverkusen een kraker bovenaan de Bundesliga op het programma. Beide teams slagen er de voorbije jaren steevast in om Borussia Dortmund en Bayern

Focus op films, series & tv

Nieuw op Netflix deze week

Heb je je favoriete serie in één ruk uitgekeken? Niet getreurd, want Netflix verrijkt elke week haar platform met nieuwe releases. Een greep uit het aanbod voor deze week.

De winter is opnieuw op komst op CAZ

Vanavond zendt CAZ de allereerste aflevering van de fantasyserie ‘Game of Thrones’ uit, een mooie kans om opnieuw kennis te maken met de mythische wereld die George R.R. Martin heeft gecreëerd. De ser

Reizen Waes: een opmerkelijke kijk op Japan

Toen Tom Waes in februari naar Japan trok, had hij niet durven vermoeden dat dit zijn laatste buitenlandse reis van dit jaar zou worden. Het nieuwe coronavirus zou er anders over beslissen. Toch laat

Lance Armstrong: "Of ik kanker kreeg door dopinggebruik? Ik zeg niet 'neen'"

Zondagavond 24 mei ging de tweedelige ESPN-documentaire "Lance" in première. De documentaire, die in totaal 3 uur en 20 min in beslag neemt, overspant de jeugd, opmars en neergang van de voormalige 7-

Nieuw in de Op aanvraag-catalogus: ‘Bad Boys for Life’!

Tinseltown was het Vlaamse regisseursduo Adil El Arbi en Billal Fallah al een tijdje aan het opgeilen en met ‘Bad Boys for Live’ is het meteen raak: hun eerste Hollywoodfilm ooit werd een kassasucces

Wie is de stem achter….. Caesar in de reboot van ‘Planet of the Apes’?

In dit format blikken we terug op acteurs en actrices die hun stem hebben gegeven aan iconische personages uit de animatiefilm of speelfilm. Deze keer is het de beurt aan Andy Serkis, de steracteur ac

Brad Pitt: van posterboy tot Hollywoodgod

De prestigieuze New York Times wijdde enkele maanden geleden zelfs een essay aan de schoonheid van acteur Brad Pitt. Om maar te zeggen: Pitt, ondertussen 56, is nog altijd hot in Hollywood. Niet slech

Niet te missen op tv (25 mei - 31 mei): 4 programma’s over seks, drugs en rock-‘n-roll

Het hoeft niet altijd dagelijkse kost te zijn!

Waarom je X-Men en The Avengers nooit samen aan het werk zult zien op een scherm

The X-Men en The Avengers kun je wel in hetzelfde magazine aantreffen, maar zul je nooit samen op een scherm zien. Spider-Man mag enkel met Captain America optrekken mits uitdrukkelijke toestemming va

Het beste geschiedkundig vertier op Netflix

Proximus Pickx grasduint in het rijke Netflixaanbod en schotelt je elke maand het beste voor dat momenteel te zien is op Netflix België. Iedere keer richten we onze blik op een ander genre. Deze maand

Zes must watch films om het weekend mee door te komen!

Een verlengd weekend biedt velen de kans om de zetel in te kruipen om naar een film of serie te kijken. Wij zochten uit welke films je dit weekend echt moet gezien hebben!

"Een man heeft zijn noden": de beste quotes uit 'First Dates'

Het internationale succesprogramma 'First Dates' heeft ondertussen ook Vlaanderen in zijn greep. Opnieuw maakten 8 singles hun opwachting, met geslaagde en iets minder geslaagde hofmakerij tot gevolg.

Nieuws van het esports-front

Verrassingen, teleurstellingen en sensaties: een terugblik op het reguliere seizoen van de Proximus ePro League

Enkele weken geleden volgde je de reguliere competitie van de Proximus ePro League. De competitie werd een adembenemend spektakel met heel wat verrassingen, omwentelingen en zelfs teleurstellingen. Di

VUB start met eerste universitaire opleiding e-sports

De Vrije Universiteit Brussel lanceert in oktober 2020 met "Expert Class in Esports Management" als eerste universiteit in de Lage Landen een postuniversitair programma voor e-sports als specifiek vak

European Leagues Stay2Score: volg de ontknoping live

De Stay2Score European Leagues-toernooi kent zijn ontknoping; de halve finales en de finale zijn live te volgen op zaterdag 23 mei op de zender Proximus Pickx Live en het Twitch-kanaal van Proximus.

Rainbow Six Benelux League: Epsilon in moeilijkheden, Defusekids is gekwalificeerd

Epsilon heeft een slechte week achter de rug. Het team valt van het podium en blijft binnen het bereik van de eerste achtervolgers. Defusekids onderstreept daarentegen zijn leiderschap. Achter DK volg

NumberOne: TheDice, Lamiff en Tenerife Titans nemen de leiding

Het Counter Strike: Global Offensive NumberOne-circuit is nu goed en wel vertrokken. Na de tweede kampioenschapsdag lijken drie teams zich te onderscheiden van de concurrentie. Donderdagavond begon me

Zijn de Belgische spelers op niveau op FIFA 20?

Deze week vergelijken we het niveau van de Belgische spelers op FIFA 20 met de andere spelers op de planeet. Worden onze landgenoten beter of slechter beoordeeld dan andere voetbalsterren? Je leest he

Proximus ePro League Play-offs: speeldag 1

De zes amateurspelers zijn bekend, de 10 profspelers zijn er klaar voor; de eindfase van de competitie kan eindelijk beginnen. Ook de poules zijn verdeeld en die beloven erg spannend te worden.

ESL One: Road to Rio: Belg Nivera verrast, ontgoocheling voor Keoz

De weg naar de Major van Rio wordt lang voor de teams die zich willen kwalificeren. Twee Belgen begonnen hun reis afgelopen weekend, ondanks een gelijkaardig resultaat, met een verschillend gevoel. De

NumberOne is terug: dit zijn de resultaten van de eerste speeldag

De Counter Strike: Global Offensive NumberOne-competitie is opnieuw van start gegaan. De eerste wedstrijden van de Legend Stage werden op dinsdagavond afgewerkt. Het NumberOne-circuit op CSGO, in eers

Rainbow Six Siege: Ubisoft onthult zijn grote metamorfose

Op woensdagavond onthulde Ubisoft zijn grote transformatie die reeds tijdens de laatste Six Invitational werd aangekondigd. Het gloednieuwe competitiesysteem begint met nationale competities. De herzi

Valorant: “ScreaM” behaalt opnieuw een podiumplaats

Ook afgelopen weekend werd er een nieuw groot toernooi gehouden op Valorant. Op het toernooi, georganiseerd door de organisatie Solary, speelden verschillende Belgen zich opnieuw in de kijker. De Belg

Proximus ePro League: de play-offs komen eraan!

Na vijftien competitiespeeldagen tussen de amateurspelers van elke club en na een kampioenschap dat al zijn beloftes wat betreft spanning heeft waargemaakt, maken we nu plaats voor de play-offs!De zes

Top

Kinderslot geactiveerd

Voer uw pincode in om kinderslot gedurende 10 minuten uit te schakelen.

De pincode die je ingaf is niet correct. Probeer opnieuw.

Je pincode vergeten? Bel 0800 99 696

Hulp?

Het kinderslot is uitgeschakeld gedurende 10 minuten.