In memoriam Krzysztof Penderecki: veel meer dan een filmcomponist

Op zondag 29 maart overleed de Poolse componist, dirigent en muziekpedagoog Krzysztof Penderecki. Hij werd 86. Penderecki behoort tot de meest gevierde en gerenommeerde componisten ter wereld en hij was bovendien een nationale held in Polen. Het Poolse ministerie van Cultuur noemde hem in een tweet "een van de grootste Poolse musici en een wereldautoriteit in de hedendaagse muziek".
In memoriam Krzysztof Penderecki: veel meer dan een filmcomponist © Isopix / Omar Marques

De exposure aan een groot filmpubliek legt een componist geen windeieren. Krzysztof Penderecki dankt zijn bekendheid dan ook vooral aan het gebruik van zijn muziek in cultfilms als 'The Exorcist' van William Friedkin, 'The Shining' van Stanley Kubrick, 'Shutter Island' van Martin Scorsese of 'Wild at heart' van David Lynch. Ook voor de serie 'Twin Peaks' (video) koos Lynch muziek van Penderecki uit. Vorig jaar kreeg de Poolse componist nog een carrièreprijs op de World Soundtrack Awards van Film Fest Gent. Een hele verdienste, maar Penderecki reduceren tot filmcomponist, zoals heel wat krantenkoppen naar aanleiding van zijn overlijden suggereren, doet de man echt oneer aan.

Ongewone klanken en geluidsbanden

Ongewone klanken en geluidsbanden © Isopix / Omar Marques

Penderecki maakte een hele evolutie door, van Poolse avant-garde naar postromantiek en hedendaagse elektronica. Zijn muziek begon experimenteel. Met collega's als Henryk Gorecki en de oudere Witold Lutoslawski behoorde Penderecki tot een vroege lichting 'moderne Polen' die hun opwachting maakten op Warschauer Herbst, het grootse festival voor hedendaagse muziek in Polen, dat ook aansluiting zocht bij de West-Europese avant-garde. Penderecki debuteerde er in 1959 met 'Strophen' en 'Uit de Psalmen Davids', vocaal-instrumentaal werk waarin dissonantie en het geloof al hand in hand gingen. Hij liet instrumenten op bijzondere manieren bespelen, liet ook ongewone klanken horen en zette ook geluidsbanden in.

Video: Penderecki, Strophen

Terugkeer naar tonaliteit en klassieke vormen

Terugkeer naar tonaliteit en klassieke vormen © Isopix / Leonardo Muñoz

Maar Penderecki ging al snel een meer conventionele toer op. Onder het motto "Je kunt niet je leven lang een avant-gardist blijven", werd zijn muziek vanaf zijn 'Lukas Passie' (1966) meer beschrijvend en decoratief. Toen hij rond 1970 ook nog eens teruggreep naar oude tonale middelen en klassieke muziekvormen als de symfonie, keerde de avant-garde hem definitief de rug toe. En vice versa. Zijn latere werk, zoals zijn 'Pools Requiem' (1980-1984), wordt dan weer post-romantisch genoemd.

Video: 'Lukas Passie' (1966), integraal, met partituur

Polystilist of opportunist?

Polystilist of opportunist? © Epa

Eigenlijk is zijn werk, ondanks de stijlevolutie, al vanaf het prille begin altijd polystilistisch geweest. Wat erop neerkomt dat het doel - vaak de uitdrukking van een levensbeschouwelijke idee - de middelen heiligt. Collega's namen hem dat niet in dank af: volgens hen was Penderecki gewoon een opportunist. Zo doopte hij bv. een strijkerswerk uit 1960, opgebouwd uit krijsende klankblokken dat oorspronkelijk de titel 8'37" meekreeg, om tot  'klaagzang' of 'Threnos' voor de slachtoffers van Hiroshima'. Pas onder die titel werd het werk wereldberoemd en geldt het sindsdien als één van de standaardwerken binnen de nieuwe muziek. Een marketingstunt avant-la lettre? Het legde hem alvast geen windeieren.

Olympische Spelen en hedendaagse elektronica

Olympische Spelen en hedendaagse elektronica © Epa

Penderecki was ook ontzettend productief. Hij schreef maar liefst 8 symfonieën, 4 opera's, heel wat werk voor strijkorkest, concerti, cantates en ook bijzonder veel koorcomposities. In 1972 componeerde Penderecki ook muziek voor de openingsceremonie van de Olympische Spelen in München. In 2011 trad Penderecki op met Jonny Greenwood van Radiohead en met de Britse elektronicapionier Aphex Twin, die hun interpretaties brachten van werk van de Poolse componist.

Meest gedecoreerde en gelauwerde componist ter wereld

Meest gedecoreerde en gelauwerde componist ter wereld © Epa

Krzysztof Penderecki is zowat de meest gedecoreerde componist ter wereld. Negen landen verleenden hem een ridderorde en hij kreeg maar liefst 22 eredoctoraten, waaronder ook een van de universiteit van Leuven. Zijn prijzenkast puilde uit: hij won onder andere in 1968 de Prix Italia voor zijn 'Dies Irae' ter nagedachtenis van de slachtoffers van Auschwitz. In 1998 werd hij Foreign Honorary Member of the American Academy of Arts and Letters. In 2004 won hij de Praemium Imperiale voor muziek in Tokio (foto) en in 2005 kreeg hij de hoogste Poolse onderscheiding: de Orde van de Witte Adelaar. Hij werd ook bekroond met vier Grammy's en in september 2019 kreeg hij de Lifetime Achievement Award op de World Soundtrack Awards van Film Fest Gent. Collega-componist Dirk Brossé ging die bij hem thuis in Krakau afleveren, want hij was toen al te ziek om naar Gent te komen. (zie video)

Opdrachtgevers uit heel de wereld stonden dan ook in rijen aan te schuiven. Tot in Chili, Qatar en Nieuw-Zeeland werd Penderecki op hulde onthaald, vaak in samenhang met evenementen die hij zelf dirigeerde. Festivals te zijner ere waren er tot rond zijn 80ste en 85ste nog in Polen, China, Zuid-Korea, Armenië, Duitsland, Hongarije en de VS.

Muziek als eerbetoon en politiek-religieuze aspiraties

Muziek als eerbetoon en politiek-religieuze aspiraties © https://www.youtube.com/watch?v=zz2zVj-thUc

Overal ter wereld werd Penderecki in de schijnwerpers en in de bloemetjes gezet, maar hijzelf was ook niet gespeend van enige herdenkingsijver en politiek-religieuze aspiraties. Volgens Penderecki kon hij daar met zijn Poolse achtergrond ook niet omheen.

Tijdens de jaren van communistische overheersing in Polen schreef hij al religieuze muziek, wat tegelijk ook een politiek statement was. De communisten zagen religie immers het liefst van de aardbol verdwijnen en waren daardoor in een onophoudelijke machtsstrijd met de Kerk verwikkeld. Penderecki's 'Pools Requiem' is eveneens doordrongen van een politieke, historische betekenis. Het 'Lacrimosa' (1980) componeerde hij op verzoek van Lech Walesa - het boegbeeld van de Solidariteitsbeweging - ter herdenking van het bloedige neerslaan van de arbeidersprotesten in Gdansk. Daarbij kwamen in 1970 tientallen mensen om en vielen meer dan duizend gewonden. Het 'Agnus Dei' (1981) schreef hij dan weer voor de begrafenis van kardinaal Stefan Wyszynski. En het 'Libera me' (1984) is opgedragen aan de duizenden Polen die door het Sovjetleger in 1940 in Katyn zijn vermoord. Dat de communistische autoriteiten met dergelijke politiek geladen opdrachten niet blij waren, spreekt voor zich.

Voor 'Jeruzalem 3000 jaar' ontstond in 1996-97 een Zevende symfonie. Een pianoconcert wijdde Penderecki aan de slachtoffers van 11 september 2001 in Amerika. Een 'Ciaconna in memoriam Johannes Paulus II' kwam er bij na de dood van de Poolse paus in 2005. Bij een herdenking van de Eerste Wereldoorlog ging in 2014 onder de noemer '100 Voices for Peace' zijn 'Dies Illa' in première in de Brusselse Basiliek van Koekelberg, met 1300 koorzangers van over heel de wereld en een live verbinding naar het Internationaal Ruimtestation ISS met een vredesboodschap van de Duitse astronaut Alexander Gerst. In Armenië anno 2015 eerde Penderecki's 'Derde psalm' ('Talrijk zijn mijn belagers') anderhalf miljoen slachtoffers van de genocide honderd jaar eerder.

Video: repetitie '100 Voices for Peace', Basiliek van Koekelberg, Klarafestival 2014

Carrièreprijs op Film Fest Gent

Carrièreprijs op Film Fest Gent © Film Fest Gent

"De film heeft avant-gardecomponist Krzysztof Penderecki wereldberoemd gemaakt. Film en muziek werden vanuit verschillende inspiratiebronnen één en verrijkten elkaar", zo staat te lezen op de website van Film Fest Gent. Precies daarom kreeg Penderecki vorig jaar een Lifetime Achievement Award van de World Soundtrack Academy. "Grenzen heeft hij verlegd, de pas overleden wereldvermaarde Poolse componist Krzysztof Penderecki. Vooreerst die bij zichzelf, en daarna meer dan eens tussen twee kunstvormen: de muziek en de film. Hijzelf en gelijkaardige grootheden zoals Stanley Kubrick, Martin Scorsese, Andrzej Wajda brachten die samen en het nieuwe geheel kreeg een hogere spirituele dimensie of dook in de krochten van het menselijke onderbewuste."

"Penderecki is één van de meest markante componisten uit de recente muziekgeschiedenis. Zijn muziek heeft die geschiedenis een andere richting gegeven. Ik heb het genoegen gehad hem persoonlijk te mogen leren kennen. Een warm, openminded en integer man wiens muziek steeds een onuitwisbare indruk nalaat," zei Dirk Brossé, componist en dirigent van Brussels Philharmonic die het werk van Penderecki vorig jaar op Film Fest Gent uitvoerde.

Bronnen: De Volkskrant, VRT, Klara, Trouw, Film Fest Gent en Alicja Gescinska over Penderecki in 'Thuis in muziek'

Lees ook:
Krzysztof Penderecki, de componist die vele grenzen verlegde

Luister naar de muziek van Krzysztof Penderecki in je favoriete streaming-apps met eindeloze mobiele data, dankzij Epic Beats.

Video: 'Polymorphia', met beeldfragmenten uit 'The Shining' van Stanley Kubrick, uitgevoerd tijdens de World Soundtrack Awards van Film Fest Gent in 2019

Music Maestro

'Topickx of the week' - Dena's Iraanse roots

In de derde aflevering van 'Topickx of the week' dompelt comédienne Dena Vahdani ons onder in haar Iraanse roots. Veel mensen kennen Iran voornamelijk als aartsvijand van de VS, maar de Brusselse toon

Mel B, van Spice Girl tot X Factor

Mel B doet bij iedereen een belletje rinkelen als voormalig lid van de Spice Girls. Toch houdt ze zich tot op de dag van vandaag op in de muziekwereld, zij het voornamelijk als jurylid bij talentensho

AB Canapé: classic rock uit het kraaiennest van The Black Crowes

Het openbare leven komt stelselmatig weer op gang. De lockdownmaatregelen worden beetje per beetje versoepeld. Het zal echter nog even duren vooraleer we ergens opnieuw een live concert kunnen meepikk

Clip van de week: I Wanna Go Outside

'We live in strange times', zoals de Engelse schrijver Douglas Adams placht te zeggen. In heel wat landen ligt het sociale leven nog steeds grotendeels plat. Ook wij Belgen moeten nog zoveel mogelijk

AB Canapé: de zoetgevooisde stem van singer-songwriter Suzanne Vega

Het openbare leven komt stelselmatig weer op gang. De lockdownmaatregelen worden beetje bij beetje versoepeld. Het zal echter nog even duren vooraleer we ergens opnieuw een live concert kunnen meepikk

AB Canapé: de experimentele postrock van Son Lux

Het openbare leven komt stelselmatig weer op gang. De lockdownmaatregelen worden beetje per beetje versoepeld. Het zal echter nog even duren vooraleer we ergens opnieuw een live concert kunnen meepikk

Willy geeft Belgische artiesten duwtje in de rug

Het zijn geen fijne tijden voor artiesten, zeker niet nu alle massa-evenementen gedurende deze zomer zijn afgezegd. Radiozender Willy steunt artiesten al vanaf het begin van de coronacrisis en lanceer

Proximus Pickx Live bij je thuis – Elke avond om 21u: een exclusief concert (25 – 29 mei)

Het bedrijfsleven komt stilaan op gang, en shoppen behoort ook opnieuw tot de mogelijkheden maar het coronavirus maakt het nog altijd onmogelijk om live een concert bij te wonen. Proximus doet daarom

AB Canapé: de Schotse synthpop van Chvrches

Het openbare leven komt stelselmatig weer op gang. De lockdownmaatregelen worden beetje per beetje versoepeld. Het zal echter nog even duren vooraleer we ergens opnieuw een live concert kunnen meepikk

AB Canapé: sidder en beef dankzij de intense post-metal van Amenra

Nu de lockdownmaatregelen beetje per beetje worden versoepeld, komt het normale leven stelselmatig weer op gang. Het zal echter nog even duren vooraleer we ergens opnieuw een live concert kunnen meepi

Vijf filmsoundtracks die in het collectief geheugen gegrift staan

Een pakkende soundtrack leidt films naar hogere sferen: filmmuziek heeft dan ook het vermogen om van mediocre films een memorabele kijk- en luisterervaring te maken. Deze filmmuziek tilde zowel uitste

AB Canapé: fleurige flamenco met Rodrigo y Gabriela

Het openbare leven komt stelselmatig weer op gang. De lockdownmaatregelen worden beetje per beetje versoepeld. Het zal echter nog even duren vooraleer we ergens opnieuw een live concert kunnen meepikk

Sport in de kijker

Ons wielerjargon: de bezemwagen, de schrik van elke sprinter

De coronacrisis bezorgde dit voorjaar menig wielerliefhebber een aantal teleurstellende maanden. Om het lange wachten toch enigszins te verzachten, laten we bij Proximus Picxk elke week ons licht schi

On this day: het Heizeldrama, gitzwarte bladzijde in de voetbalgeschiedenis

Vandaag, 29 mei 2020, is het exact 35 jaar geleden dat het ondenkbare gebeurde tijdens de Europacup I-finale in het Heizelstadion in Brussel. Een blunder van de organisatie leidde tot een clash tussen

One day, one goal: Mario Balotelli schiet Duitse doel aan flarden

Sommige doelpunten worden jaren na datum nog uitgebreid besproken, omwille van de schoonheid van uitvoering, de wedstrijdomstandigheden of de iconische viering. In de halve finale tussen Italië en Dui

Drievoudig Engels kampioen Blackburn Rovers verkommert in de Championship

In de loopgraven van de Championship mag Blackburn Rovers met een achterstand van slechts drie punten op een play-offplaats nog hopen op een ticketje voor de Premier League voor volgend seizoen. Maar

Jan Van den Bergh: "Of ik de promotiefinale bij OH Leuven kan meespelen, is een keuze die in mijn plaats genomen zal worden"

Een nieuwe week betekent een nieuwe aflevering van Proximus Sports Remote! Deze week bespreekt Nicolas De Brabander samen met zijn gasten Mo Messoudi en Jan Van den Bergh de Belgische en international

One day, one goal: Michael Owen bezorgt Argentijnse defensie een verkoudheid

Sommige doelpunten worden jaren na datum nog uitgebreid besproken, omwille van de schoonheid van uitvoering, de perfecte timing of de wedstrijdomstandigheden. Zo ook op het WK 1998, waar de amper 18-j

Het Signal Iduna Park of de arena van de gevreesde Gele Muur

Borussia Dortmund dankt zijn successen in grote mate aan zijn fervente supporters die iedere keer opnieuw en masse afzakken naar het Signal Iduna Park. Maar wat is het verhaal achter het mythische sta

One day, one goal: Pirlo etaleert zijn genialiteit tegen Parma

Sommige goals zijn iconisch vanwege de omstandigheden – een WK, bijvoorbeeld – andere behoren dan weer tot het grootboek der voetbalistieke wonderen omwille van hun intrinsieke schoonheid. Tot die laa

Nice to meet u ... Oliver Naesen

Nu het halve wielerpeloton omwille van de coronacrisis moet vrezen of ze volgend jaar überhaupt nog een werkgever zullen hebben, heeft Oliver Naesen zijn contract bij het Franse World Tour-team AG2R L

On this day: RSC Anderlecht wordt boven de doopvont gehouden

Dag op dag 112 jaar geleden werd Sporting Club Anderlecht opgericht. De Brusselse club zou uitgroeien tot de vaandeldrager van het Belgische voetbal en naast successen in eigen land eind jaren 70, beg

One day, one goal: Eden Hazard krijgt het stade Vélodrome stil

Voordat hij het mooie weer maakte bij Chelsea en Real Madrid, excelleerde Eden Hazard bij Lille. De Rode Duivel ontsteeg met zijn natuurtalent al snel de Ligue 1. Op 4 maart 2011 liet hij een staaltje

De ultieme elf van de Rode Duivels: de linkermiddenvelder

In de zesde aflevering in onze zoektocht naar het ultieme elftal van de Rode Duivels laten we je opnieuw kiezen uit een viertal kandidaten voor de felbegeerde positie van linkermiddenvelder.

Focus op films, series & tv

'Topickx of the week' - Dena's Iraanse roots

In de derde aflevering van 'Topickx of the week' dompelt comédienne Dena Vahdani ons onder in haar Iraanse roots. Veel mensen kennen Iran voornamelijk als aartsvijand van de VS, maar de Brusselse toon

"Ik moet een werkloze zoeken": de beste quotes uit 'First Dates'

Het internationale succesprogramma 'First Dates' heeft ondertussen ook Vlaanderen in zijn greep. Opnieuw maakten 8 singles hun opwachting, met geslaagde en iets minder geslaagde hofmakerij tot gevolg.

De beste #OMG Lockdownfilmpjes

Het einde van deze verdomde lockdown is zo stilaan in zicht, maar de laatste loodjes wegen het zwaarst. De virtuele uitlaatklep van de wereld levert een constante stroom aan komisch beeldmateriaal waa

Met Steve Carell aan boord van ‘Space Force’ op Netflix

Sinds 29 mei is ‘Space Force’ beschikbaar op Netflix. De release markeert de langverwachte terugkeer van Steve Carell in een komische serie. De reeks dompelt ons onder in de wereld van de ruimtemacht,

Dit moet je dit weekend zeker gezien hebben

Yes, weekend! Tijd om van het weer te genieten en ’s avonds lekker languit weg te zakken in de zetel met een goeie film of serie. Proximus Pickx selecteert wekelijks de must-watch films en series die

Deze acteurs trokken ooit de smoking van 007 aan!

'The name is Bond, James Bond.' Met die quote stelt de immer sympathieke geheime agent van de Britse geheime dienst zich voor. Ben jij liefhebber van een echte Bondfilm? Op 29 mei is Die Another Day o

Vijf personages die je graag als buur wil hebben

29 mei vieren we het feest van de ‘buren’. De Burendag is een initiatief dat uit Frankrijk afkomstig is. Sinds 2003 neemt ook ons land de gelegenheid om onze buren te vieren. Dit volksinitiatief dient

Nieuw in Movies & Series

Klaar voor het nieuwe aanbod van Movies & Series in juni en juli? 

De vijf meest populaire soaps te zien op televisie!

Sturm der Liebe, Home and Away, Mooi en Meedogenloos, het zijn allemaal reeksen die je dagelijks op televisie tegen kan komen bij het zappen. Liefhebbers volgen de series, die allemaal al jarenlang lo

5 topfilms met een stevig Belgisch randje

Nu het er voor veel mensen steeds meer naar uit ziet dat ze de vakantie in eigen land zullen moeten doorbrengen, duikt Proximus Pickx in het filmarchief op zoek naar pareltjes die ons vaderland een pl

Van ongemakkelijk tot compleet absurd: dit zijn de meest spraakmakende datingshows

Het Britse datingprogramma Naked Attraction deed heel wat stof opwaaien over het Kanaal omwille van het expliciete, in your face-naakt dat op het scherm passeert. Toch, of misschien net daarom, is de

Ken je dit al in de Studio 100 GO Pass?

De Studio 100 GO Pass, dat is onbeperkt toegang tot alle series, films, shows, specials en muziekclips van Studio 100 op je tv en in de app, waar je ook 33 spelletjes vindt met jouw favoriete helden,

Nieuws van het esports-front

Top 5 wedstrijden Regular Season van de Proximus ePro league

Het reguliere seizoen zit erop en we bleven zeker niet op onze honger zitten. In totaal hebben we 120 wedstrijden gezien. Wedstrijden die spannend waren, leuk om volgen en waarin vaak ook mooie doelpu

Kortrijk-speler Manse: “Mijn profiel paste heel goed bij de club”

Na de ontmoeting met REGO en Nycom hebben we een afspraak met Manse “Manse01” Bogaerts, de speler die al twee seizoenen lang de kleuren van KV Kortrijk vertegenwoordigt. Zonder echt te hebben gedroomd

NumberOne: Lamif springt naar de eerste plaats, ook TheDice blijft ongeslagen

Speeldag drie van het NumberOne-circuit op Counter Strike: Global Offensive is afgewerkt. Twee teams blijven ongeslagen, drie andere teams moeten hun eerste overwinning nog boeken. De avond begon opni

Verrassingen, teleurstellingen en sensaties: een terugblik op het reguliere seizoen van de Proximus ePro League

Enkele weken geleden volgde je de reguliere competitie van de Proximus ePro League. De competitie werd een adembenemend spektakel met heel wat verrassingen, omwentelingen en zelfs teleurstellingen. Di

VUB start met eerste universitaire opleiding e-sports

De Vrije Universiteit Brussel lanceert in oktober 2020 met "Expert Class in Esports Management" als eerste universiteit in de Lage Landen een postuniversitair programma voor e-sports als specifiek vak

European Leagues Stay2Score: volg de ontknoping live

De Stay2Score European Leagues-toernooi kent zijn ontknoping; de halve finales en de finale zijn live te volgen op zaterdag 23 mei op de zender Proximus Pickx Live en het Twitch-kanaal van Proximus.

Rainbow Six Benelux League: Epsilon in moeilijkheden, Defusekids is gekwalificeerd

Epsilon heeft een slechte week achter de rug. Het team valt van het podium en blijft binnen het bereik van de eerste achtervolgers. Defusekids onderstreept daarentegen zijn leiderschap. Achter DK volg

NumberOne: TheDice, Lamiff en Tenerife Titans nemen de leiding

Het Counter Strike: Global Offensive NumberOne-circuit is nu goed en wel vertrokken. Na de tweede kampioenschapsdag lijken drie teams zich te onderscheiden van de concurrentie. Donderdagavond begon me

Zijn de Belgische spelers op niveau op FIFA 20?

Deze week vergelijken we het niveau van de Belgische spelers op FIFA 20 met de andere spelers op de planeet. Worden onze landgenoten beter of slechter beoordeeld dan andere voetbalsterren? Je leest he

Proximus ePro League Play-offs: speeldag 1

De zes amateurspelers zijn bekend, de 10 profspelers zijn er klaar voor; de eindfase van de competitie kan eindelijk beginnen. Ook de poules zijn verdeeld en die beloven erg spannend te worden.

ESL One: Road to Rio: Belg Nivera verrast, ontgoocheling voor Keoz

De weg naar de Major van Rio wordt lang voor de teams die zich willen kwalificeren. Twee Belgen begonnen hun reis afgelopen weekend, ondanks een gelijkaardig resultaat, met een verschillend gevoel. De

NumberOne is terug: dit zijn de resultaten van de eerste speeldag

De Counter Strike: Global Offensive NumberOne-competitie is opnieuw van start gegaan. De eerste wedstrijden van de Legend Stage werden op dinsdagavond afgewerkt. Het NumberOne-circuit op CSGO, in eers

Top

Kinderslot geactiveerd

Voer uw pincode in om kinderslot gedurende 10 minuten uit te schakelen.

De pincode die je ingaf is niet correct. Probeer opnieuw.

Je pincode vergeten? Bel 0800 99 696

Hulp?

Het kinderslot is uitgeschakeld gedurende 10 minuten.